Уна
Автор — Мария Евсеева.
Шоҥгылыкешыже Сапан Йогорлан олаште илаш вереште. Кудло ийым йӧратыме Ерӱмбал ялыште илымек, тудым коден каяш пеш йӧсӧ ыле. Но мом ыштет? Шке манмыжла, курчак кува гай шӱмбел Оксинаже колен колтыш. Ӱдырышт, ӱчым ыштымыла, коло-кумло меҥге коклаш марлан каеныт. Когой эргыже тунем лектат, Йошкар-Олаштак илаш кодо. Ойганыше тулык ачам пеленже наҥгайыш.
Чыла сай. Кочкашат, чияшат уло. Пӧртат шокшо. Но эр еда эреак товарым «руалта». Вич шагатлан помыжалтеш да мален колтен ок керт. Эргыж ден шешкыжын да уныкаже-влакын ласкан мален киймыштлан шуко гана шыдыжат лектын. Но нуным мом кычкырет? Кочкаш шолташ пум ямдылаш ок кӱл. Вӱдланат кайман огыл, вольыкланат пуэдышаш уке. Кугыза трупкажым пижыктат, тамакым чожген, койкыштыжо шинчылтеш. Ик арня гыч шоҥго йӧршеш лунчыргышо гай лие, сайын кочкынат ок керт— аппетит манмет пытен. Эргыж ден шешкыже тидым вашке шижыч.
— Ачай, мемнан деке илаш толметлан ӧкынет ала-мо?
— Вик манаш, эргым, тиде илыш огыл. Паша деч посна могай шот? Арамлогарла чучам.
Когой эргыже ятыр шонкален шинчыш. Могай пашам ачажлан пуаш?
— Ачай,— мане тудо пытартышлан,— ала колхозник пӧртын дворникшылан пашам ышташ кает?
— Ой, Когой, ачат уто мо? Шоҥго еҥым пашаш кузе колтет? — шылталыме семын ватыже пелештыш.
— Туге огыл, шешкым,— манеш Йогор кугыза.
— Тиде паша мыланем пеш келша. Калык коклаште лиям. Мый вет паша деч посна илен тунемын омыл.
Тыге Йогор кугыза дворниклан шогале. Пашаште тудо його огыл. Начальникын чыла кӱштымыжым жапыште шукта. Кудвече, леваш эреак ару. Шоҥго еҥ эн ондак толеш, эн вара кая. Ял гыч толшо лиеш гын, шер теммешке мутлана.
Октябрьский революцийлан витле ий темме юбилей кечын тудлан пӧлекым пуышт. Тидыже шоҥгын кумылжым утларак нӧлтале. Тудо кечынак Ерӱмбал пошкудо Япыкын Ани ӱдыржӧ тольо. Тудо ачажын ожнысо семынак мӱкшым ончымыж нерген, эреак Йогорым шарналтымыж нерген каласкалыш. Пытартышлан тудым унала ӱжӧ. Йогор кугыза тидлан пеш куаныш. Начальник дек мийыш. Радам дене шонымыжым каласыш. Начальник тудым кумылын колышто.
— Молан кум кечылан, вет тый тенийлан отпускым налын отыл. Кум кечылан огыл, кок арнялан колтена. Тыге Йогор шочмо Ерӱмбакше кудале.
Вич ий ончыч Йогор, грузовикеш шинчын, лакылан корно дене олаш толын. Ынде тудым автобус асфальтироватлыме корно дене наҥгая. Йогор кугызан ӱмбалныжат ынде у вургем: чапле пальто, каракуль межан малахай. Эсогыл трупкажат лакированный пучан. Шкежат рвезештшыла веле коеш. Пондашыжымат нӱжеш. Лачак агытан почла кок могырыш шаралт шогышо ӧрышыжым гына ок бритле.
Тудым автобус ял мучашеш шогалтен кодыш. Йогор ялжым тӱслен ончале. Мо томаша? Шочмо ялже огыл гын веле? Кумда пасу, олык да отыла гына тудын шочмо вержым ушештарат, а ял йӧршеш вес тӱсым налын. Теве пасу капка воктенак кӱ пӧрт. Тиде вет Йыван кумжын сурт олмыжо. Эргыже кӱ пӧртым нӧлтен аман? Йогор урем мучко ошкыл вола. Шуко оралте уэмын. Теве тулык Матрат у пӧртым чоҥен.
Япык пагалыме, ожнысекак пырля йӱын-кочкын илыме йолташыжым моткоч кумылын вашлие. Когыньыштынат шинчавӱдышт лекте.
Йогор кондымо костенечшым ӱстембаке луктедаш тӱҥале. Сумкаж гыч ик кылдыш клендрым, печеньым, булкым, олмам, колым луктын пыштыш. Уныка-влаклан грецкий кугу пӱкшым пуэдыш.
— Эй, Йогор йолташ,— манеш Япык,— тыгай йокмажым ола гыч шумеш нумал толашыметат ок кӱл ыле. Шкенан сельмагыштат утыж дене уло. Олма гын, тений поснак чот шочын. Но воблыжым лачеш налынат. Мемнан дене шуэн лиеда.
Кенеташте оза ден уна мом кутыраш мутымат огыт му.
— Эй, мо тый тӱнчыгышӧ гай шогет, аваже,— шоктыш Япык кугыза. — Ӱстембаке пого. — Вара унаж могырыш савырнен шогале. — Тений куд угылан пӧртым шындышна, Ӱдырем зоотехниклан ышта. Шешкым —фермыште, эргым — тракторист. Ик уныкам армий гыч, кок ий лиеш, пӧртылын. Ӱдырым налын. Поснат лектын. Мый шкеже отарыштак шогылтам. Кажне омарта гыч нылле килограмм дене мӱйым налме. А тый шкеже кузе илет?
Йогор кугызат шке илышыжлан ӧпкелен ок керт. Но ала-молан тудын моктанымыже ок шу.
— Илем, йӧра,— малдалеш.
— Шижам, шижам,— манеш Япык,— очыни, тыят мӱкш ден садер верч ойгырет. Мый палем вет: ола кеч-могай мотор гынат, шӱмет шочмо ялышкет шупшеш. Арам суртетым кудалтышыч, пырля отарыште шогылтына ыле… Ме вет ынде «марий коньяк» дечат утлышна. Молан продуктым локтылаш? Пайремлан эре магазиныште наледена. — Ӱстембак аракам луктын, Янык кугыза унажым ӱстелтӧрыш ӱжӧ. — Илышлан ӧпкелымаш уке,— манеш тудо,— вот иктылан гына ойгырем: йолташем-влак дене ӱмыр пырля ок эрте…
— Вик манаш, эргым, тиде илыш огыл. Паша деч посна могай шот? Арамлогарла чучам.
Когой эргыже ятыр шонкален шинчыш. Могай пашам ачажлан пуаш?
— Ачай,— мане тудо пытартышлан,— ала колхозник пӧртын дворникшылан пашам ышташ кает?
— Ой, Когой, ачат уто мо? Шоҥго еҥым пашаш кузе колтет? — шылталыме семын ватыже пелештыш.
— Туге огыл, шешкым,— манеш Йогор кугыза.
— Тиде паша мыланем пеш келша. Калык коклаште лиям. Мый вет паша деч посна илен тунемын омыл.
Тыге Йогор кугыза дворниклан шогале. Пашаште тудо його огыл. Начальникын чыла кӱштымыжым жапыште шукта. Кудвече, леваш эреак ару. Шоҥго еҥ эн ондак толеш, эн вара кая. Ял гыч толшо лиеш гын, шер теммешке мутлана.
Октябрьский революцийлан витле ий темме юбилей кечын тудлан пӧлекым пуышт. Тидыже шоҥгын кумылжым утларак нӧлтале. Тудо кечынак Ерӱмбал пошкудо Япыкын Ани ӱдыржӧ тольо. Тудо ачажын ожнысо семынак мӱкшым ончымыж нерген, эреак Йогорым шарналтымыж нерген каласкалыш. Пытартышлан тудым унала ӱжӧ. Йогор кугыза тидлан пеш куаныш. Начальник дек мийыш. Радам дене шонымыжым каласыш. Начальник тудым кумылын колышто.
— Молан кум кечылан, вет тый тенийлан отпускым налын отыл. Кум кечылан огыл, кок арнялан колтена. Тыге Йогор шочмо Ерӱмбакше кудале.
Вич ий ончыч Йогор, грузовикеш шинчын, лакылан корно дене олаш толын. Ынде тудым автобус асфальтироватлыме корно дене наҥгая. Йогор кугызан ӱмбалныжат ынде у вургем: чапле пальто, каракуль межан малахай. Эсогыл трупкажат лакированный пучан. Шкежат рвезештшыла веле коеш. Пондашыжымат нӱжеш. Лачак агытан почла кок могырыш шаралт шогышо ӧрышыжым гына ок бритле.
Тудым автобус ял мучашеш шогалтен кодыш. Йогор ялжым тӱслен ончале. Мо томаша? Шочмо ялже огыл гын веле? Кумда пасу, олык да отыла гына тудын шочмо вержым ушештарат, а ял йӧршеш вес тӱсым налын. Теве пасу капка воктенак кӱ пӧрт. Тиде вет Йыван кумжын сурт олмыжо. Эргыже кӱ пӧртым нӧлтен аман? Йогор урем мучко ошкыл вола. Шуко оралте уэмын. Теве тулык Матрат у пӧртым чоҥен.
Япык пагалыме, ожнысекак пырля йӱын-кочкын илыме йолташыжым моткоч кумылын вашлие. Когыньыштынат шинчавӱдышт лекте.
Йогор кондымо костенечшым ӱстембаке луктедаш тӱҥале. Сумкаж гыч ик кылдыш клендрым, печеньым, булкым, олмам, колым луктын пыштыш. Уныка-влаклан грецкий кугу пӱкшым пуэдыш.
— Эй, Йогор йолташ,— манеш Япык,— тыгай йокмажым ола гыч шумеш нумал толашыметат ок кӱл ыле. Шкенан сельмагыштат утыж дене уло. Олма гын, тений поснак чот шочын. Но воблыжым лачеш налынат. Мемнан дене шуэн лиеда.
Кенеташте оза ден уна мом кутыраш мутымат огыт му.
— Эй, мо тый тӱнчыгышӧ гай шогет, аваже,— шоктыш Япык кугыза. — Ӱстембаке пого. — Вара унаж могырыш савырнен шогале. — Тений куд угылан пӧртым шындышна, Ӱдырем зоотехниклан ышта. Шешкым —фермыште, эргым — тракторист. Ик уныкам армий гыч, кок ий лиеш, пӧртылын. Ӱдырым налын. Поснат лектын. Мый шкеже отарыштак шогылтам. Кажне омарта гыч нылле килограмм дене мӱйым налме. А тый шкеже кузе илет?
Йогор кугызат шке илышыжлан ӧпкелен ок керт. Но ала-молан тудын моктанымыже ок шу.
— Илем, йӧра,— малдалеш.
— Шижам, шижам,— манеш Япык,— очыни, тыят мӱкш ден садер верч ойгырет. Мый палем вет: ола кеч-могай мотор гынат, шӱмет шочмо ялышкет шупшеш. Арам суртетым кудалтышыч, пырля отарыште шогылтына ыле… Ме вет ынде «марий коньяк» дечат утлышна. Молан продуктым локтылаш? Пайремлан эре магазиныште наледена. — Ӱстембак аракам луктын, Янык кугыза унажым ӱстелтӧрыш ӱжӧ. — Илышлан ӧпкелымаш уке,— манеш тудо,— вот иктылан гына ойгырем: йолташем-влак дене ӱмыр пырля ок эрте…
Уна толмым ял калык вашке шижын нале. Пӧртыш икте почеш весе толеш. Васлий кугыза кӱслежымат нумал тольо. Ӱдрамаш-влак гын кайыклудо веле улыт. Тулык Матрат толын шуо. Тудо пайрем годым койышланаш пеш йӧрата. Эргыже — армийыште. Военный корно дене кайнеже ала-мо. Толаш ок сӧрӧ. Аважым гына пырля налаш туштылын воза.
Теве кызыт тӧрыштӧ шинчыше Йогор кугызам ужат, тудо шулдыран гай лие.
— Мом эре ик пӧртыштӧ шинчена, айда, Япык изай, мемнан деке унатым тарвате, — ӱжеш Матра.
— Чынак, чынак,— пелештен, молат тарванышт. — Матра деке урем гоч огына кай. Радам дене эртена,—манеш Япык кугызан воктенсе пошкудыжо.
Тыге нуно, ик пӧрт гыч вес пӧртыш пурен лектын, пайрем сийым тамлат. Матра деке латик шагат кастене веле толын шуыч.
Умбакыже кошташ Йогор кугызан йыжыҥже ыш сите. Молат суртан-суртышкышт шаланен пытышт. Матра Йогор кугызам йытыран кудаше да пушкыдо тӧшакыш пыштыш. «Мылам тудо пеш келшыше пелаш лиеш,— шоналтыш семынже. — Мом олаште илен коштеш?..»
Теве кызыт тӧрыштӧ шинчыше Йогор кугызам ужат, тудо шулдыран гай лие.
— Мом эре ик пӧртыштӧ шинчена, айда, Япык изай, мемнан деке унатым тарвате, — ӱжеш Матра.
— Чынак, чынак,— пелештен, молат тарванышт. — Матра деке урем гоч огына кай. Радам дене эртена,—манеш Япык кугызан воктенсе пошкудыжо.
Тыге нуно, ик пӧрт гыч вес пӧртыш пурен лектын, пайрем сийым тамлат. Матра деке латик шагат кастене веле толын шуыч.
Умбакыже кошташ Йогор кугызан йыжыҥже ыш сите. Молат суртан-суртышкышт шаланен пытышт. Матра Йогор кугызам йытыран кудаше да пушкыдо тӧшакыш пыштыш. «Мылам тудо пеш келшыше пелаш лиеш,— шоналтыш семынже. — Мом олаште илен коштеш?..»
