Йомшо-влакым кычалмаште
(«ЛизаАлерт» кычалше отрядын доброволецше дене мутланымаш)
Шукерте огыл «ЛизаАлерт» кычалше да утарыше отряд дене пырля кундемнан икмыняр верыштыже лияш да кычалме пашам тӱжвач веле огыл, кöргö вел гычат ончалаш йöн лие, тидак отрядысе еҥ-влак дене палыме лияш да ты суапле сомыл нерген утларак пален налаш полшыш.
«ЛизаАлерт» кычалше отряд 2010 ийыште негызлалтын. Тудо олаште да чодыраште йомшо еҥ-влакым кычалме да утарыме пашам виктара. Таче кечын ты отрядыште Российын 66 регионыштыжо 40 тӱжем утла еҥ шотлалтеш. «ЛизаАлерт» 26 тӱрлö направлений дене пашам ышта: координатор, инфорг, связист, картограф, кинолог-влак, пилотдымо авиаций да тулеч моло.
16 ий жапыште отряд 380 тӱжем утла заявкым налын да терген, 328 тӱжем утла еҥым кычал муын. Отрядыш 18 ияш да кугурак кажне кумылан еҥ ушнен кертеш.
Марий Элыште отряд шке пашажым 2018 ийыште тӱҥалын. Ты жапыште 1800 утла йодмаш пурен, тышеч 1500 утла еҥым кычал муыныт.
Кычалмаш-влак нерген уверым «ЛизаАлерт» (lizaalert.org) отрядын сайтыштыже, lizaalert.beeline.ru смс-рассылкылан возалтмеке, тыгак воткыл тӱшкалаштыже муаш лиеш, а «шокшо» линийын номерже — 8(800)700-54-52, Билайн ден Теле2 оператор-влаклан – 022 кӱчык номер.
«ЛизаАлерт» отряд кеч-могай пашам тышке шке кумлын ушнышо еҥ (доброволец)-влакын полшымышт дене ышта. Таче ме тендам ты отрядысе ик чолга еҥже Юрий Ефимов дене палымым ыштена. Пöрьеҥ отрядыш кум ий ончыч ушнен. Кычалме да утарыме сомылым шукташ тудым мо таратен, кычалме паша могай кумылым шочыкта – тиде да моло нергенат тачысе интервьюштына палдарена.

— Юрий Валерьевич, кычалмашке икымше гана лекме кечыдам шарнеда? Мо тендам тунам еҥым кычалаш полшаш таратен?
— «ЛизаАлерт» кычалше отрядын уверже-влакым интернетыште онченам да эскеренам. Но икана Провой кундемысе ялыште икшыве йоммо нерген увертарымашым ужынам. Тидыже мыйым утым шонкалыде кычалме пашаш ушнаш таратен. Йоча йомын манын пален налмеке, чон кузе чыта, ме огыл гын, кö тудлан полша? Мый шкеат ача улам, умылем, кузе ача-аваже тургыжланат, кузе йочалан тыгай туткарыште йöсö. Тунам шыже пагыт ыле, лумат ятырак возын, а йоча – чодыраште. Ме малыде, каныде кычалме. Очыни, моткоч тургыжланымылан кöра тунам нойымат шижалтын огыл, омат темден огыл. Кумшо кечылан икшывым муынна – илыше!
— Доброволец сомыл – тиде тӱҥ паша огыл. Ме палена, кажнын шке илышыже, профессийже да пашаже. Те кушто пашам ыштеда? Кузе кычалмашке коштын шуктеда?
— Мый индивидуальный предприниматель улам, пашам транспорт да тӱрлö спецтехникым темлыме дене кылдалтын. Мутат уке, еш илыш да пашалан кöра волонтёр сомылым шукташ шонымо семын ок лий, но черетан йомшо еҥым кычалмаш нерген уверым ужам гын, паша деч вара але каныш кечын полшаш жапым да вийым муаш тыршем.
— Те ынде ятыр поискыште лийында. Иктаж-могайже поснак шарналт кодын мо?
— Оршанке кундемыште йомшо кочам кычалмым да мумым чӱчкыдын шарналтем. Тунам полшаш верысе калык моткоч шуко погынен ыле. Шарнем, «те тушто огыл але йоҥылыш кычалыда» маншат лийыныт. Но ме отрядыште ятыр ий дене тергыме правил-влак почеш, посна да чын алгоритм-влакым шотыш налын кычалынна. Тидак мыланна тунамат пушеҥгым тоя дене перкалыме йӱкым колаш да айдемым илышым муын утараш полшен. Кочан чодыраште инсульт лийын улмаш, сандене тудо вашеш кычкырен кертын огыл, лач тоя дене перкален йӱкым ыштен кертын. Тунам еҥ-влак отрядын чын пашажым ужыныт, ятыр поро мутым ойленыт, тауштеныт.

— Кычалме пашаште тӱрлö техникым кучылташ лийме нерген ойлымо шуэш. Мый палем, Те шкеат кызыт кычалмашке квадроцикл дене коштыда.
— Ончыч йолешке семын але машина дене лектынам. Тений квадроциклым налынам, сандене ынде тудымат йомшо еҥым кычалаш полшымо годым кучылтам. «ЛизаАлерт» отрядлан кö мо дене кертеш, туге полша. Чылажат – шке кӱшеш. Келшыше условий улмо годым йомшо еҥым кычалаш полшаш вертолёт денат толшо лийын кертыт. Ты пашам отрядын «авиационный шулдыржо» – «Ангел» вертолётан кычалше да утарыше отряд – виктара. Мутлан, тений кеҥежым Солнечный посёлко кундемыште йомшо пöръеҥым кычалме годым отрядын авиаций полышыж дене пайдаланыме.
Технике деч посна пытартыш ийлаште у оборудований-влакат ешаралтыныт. Отрядыш толмем годым тӱҥ шотышто телефонышто картым ончыктышо программым, навигаторым, компасым, фонарик-влакым кучылтына ыле. Кызыт, мутлан, пилотдымо авиаций, тепловизоран квадрокоптер-влак улыт. Нуно йомшо айдемым кӱшычын кычалаш йöным ыштат. Айдеме лийын кертме верын координатшым рашемдаш полшат, а вара кычалше группо палемдыме верыш миен, чыла терга. Тыгай оборудованийымат разрешений улмо годым веле кучылташ лиеш. Палемдыман, «ЛизаАлерт» отряд закон-влак дене келшышын, чыла правилым шотыш налын гына пашам шукта.
— «ЛизаАлерт» отряд тыглай, шке кумылын ушнышо-влакын полшымо дене веле ила, а кӱлеш оборудованийым кушто муыда?
— «ЛизаАлерт»-ыште тӱҥ правил уло: отряд нигунам нигö деч оксам ок нал, тыште нимогай расчетный счёт уке. Доброволец-влак чыла пашам яра шуктат. Чыла гаяк оборудованийым поро кумылан еҥ-влак пöлеклат. «ЛизаАлерт» отрядын Вконтакте воткылысе сообществыштыже мом наледаш кӱлмö списке уло (https://vk.ru/topic-173774358_48764362) . Полшаш кумылан-влак тудым эскерен, мом шонат, тудым налын пуэн кертыт.
— Кычалше отрядыш ушнаш кумылан-влак южгунам «мый нимом ом пале, ом мошто, ала трук шке йомам» манын тургыжланат. Лӱдаш амал уло мо?
— Кычалаш полшаш толшо у еҥ («новичок») пуалтше заданийым шукташ нигунам шкетын ок кай, тудым опытан поисковик дене пырля веле колтат да верыштак чыла умылтарат, рашемдат. Сандене йоммо деч лӱдаш нимолан. Эн тӱҥжö, мом шотыш налман – игече дене да кычалме верлан (ола ма, чодыра) келшышын чийыман, кӱкшö шулышан сай йолчием лийже, тыгак пелен вӱдым (чайым) да иктаж-мом пурлаш налман. Такше поиск – тиде чодыраште коштмаш веле огыл. Отрядыште 26 тӱрлö направлений уло. Мöнгыштö але пашаште улмо годымат полышым ышташ лиеш. Инфорг-влак, мутлан, заявке-влакым тергат, эмлымверлаш йыҥгыртен, информацийым погымо пашам виктарат. «Автономный» группо-влак тӱрлö изирак, но моткоч кӱлешан задачым шуктат. Полыш эре кӱлеш, доброволец-влак кӱлыт. Кычалме паша нерген утларак пален налаш кумыл уло гын, тунемме сынан лекцийыш миен толаш лиеш, тыгак отрядын сайтысе форумыштыжо новичок-влаклан ятыр палдарыше информаций уло. Тылеч посна идалык мучко ола уремлаште але чодыраште тунемме сынан занятий-влак эртаралтыт – тушкат ушнаш лиеш. Чыла уверым регионысо «ЛизаАлерт» отрядын официальный тӱшкалаштыже муаш лиеш.
— Юрий Валерьевич, кузе шонеда, отряд дене кылым кучымыда илыш умылымашдам, чон кумылдам вашталтен?
— Поисковик лиймеке, чодыра коклаште лӱдмым чарненам, чыла умылаш тунемынам. Ориентир-влакым умылет гын, правил-влакым палет гын, чодыраш еш дене, йоча-влак дене пырля лектын коштмо годымат от тургыжлане. Тылеч посна кызыт мый кеч-кушто коштмо годымат тӱткырак улам. Шоҥгыеҥ але иктаж йомшо гай чучшо еҥ воктеч йодыштде, полышым темлыде эртен ом кай. Поисковик паша гыч палем: илалше-влак чӱчкыдын йомыт, нуным эскерен да арален коден шуктыман, вет кокланже илышыште икте-весылан тӱткышым ойыраш тунемына гынат, паша йоммаш да кычалмаш марте ок шу. Кузе эше вашталтынам? Очыни, порырак лийынам да илышым утларак аклаш тӱҥалынам.
— Чон почын мутланымылан моткоч кугу тау. Суапле сомылда тек эре поро уверым кондышо лиеш!
Йомшо айдемым мумо, тудо илыше манын пален налаш – кеч-кунамат моткоч куанле. Тиде увер шукырак лийже да вашкерак йоҥгыжо манын, элна мучко тӱжем дене доброволец шке жапшым ойыра, йӱд омыжым кода, вий-куатшым пöлекла. Ала-могай öрыктарыше юзо виян герой огыл, а тыглай пашазе еҥ, мемнан коклаште илыше тыглай айдеме – мемнан гаяк, тендан гаяк. Поро пашаш ушнаш кумылда уло гын, отрядыште тендам кеч-кунамат пагален вучат. Кö пала, ала лач тендан полышда черетан йомшо еҥым кычал муаш да утараш йöным ешара.




