«Молан шергакан тый улат мыланем?..»
Марий поэзий тӱняште — у лӱм. Палыме лийза — Геннадий Семенов. Шернур район Чисола ялыште шочшо, ятыр жап Йошкар-Олаште илыше Геннадий Васильевичын чоныштыжо почеламут-влак шукертак шочаш тӱҥалыныт, но тымарте лудшо-влак деке лектын огытыл. Геннадий Семеновын сылнымутшым те, лудшына-влак, эн ончыч аклен кертыда!
Тек ынже йом чон ӱшанем
Ом керт, кунам чон ӱжмо годым
Омса лондемыште шоген.
Рончен пурем куан ден ойгым
Поэзий кумыл пӧртышкем.
Шем пыл мыжер кавам леведын,
Окнам йӱр полдыш перкала.
Чон шомакем, кагазым туржын,
Эрталше жапым сӧрвала.
Илем мо таче ош тӱняште?
Ала ялт ӱмыл вел улам?
Молан пеш йӧсӧ шӱм тураште?
Каласе, илыш, тый мылам.
Ом вучо мый эрласе кечым,
Ондакысе семын куанен.
Шинчасорташ тӱрлалтше тӱрым,
Эрталше жапым пӧртылтен.
Нумалтыш нелым вачӱмбачын
Кертеш жап веле кудалтен.
Йодам, сукен мый, Юмо дечын:
Лач ынже йом чон ӱшанем!
Шкетын
Шӱлыкан яра пачерыш
Тылзе вуйжым ончыктен.
Теле йӱштӧ кас уремыш
Ош йолважым шаралтен.
Шийын-тойын йылгыжалын,
Кӧм тыге гын саламлен?
Кӧлан порын шыргыжалын,
Лай ӱмажым пӧлеклен?
Огеш керт чолган волгалтын,
Кас уремыш чоҥештен.
Кумылемже кушко йомын?
Кӧ шӱм-чоным чыҥгыртен?
Таче мые шкемын омыл…
Кушто мыйын чон шокшем?
Муро-кушто модын-воштыл
Олмешем тый, кас урем.
Тый дечетше посна
Лай омем адакат трук кӱрлалын,
Йӱд пычкемыш нулта шӱм-чонем.
Шем шинчам ден окнашке шуҥгалтын,
Тый дечетше посна сагынем.
Ош луман уремем, шыргыжалын,
Огеш керт кумылем шыматал.
Катык тылзе ӱмбак кӱзен шинчын,
Кеч гармоньым кучен шупшылал.
Кӱнчылан ош межеш товаҥалтын,
Шӱртӧ лийын, шуйнаш пӧртышкет…
Потала кап йырет пӱтырналтын,
Ӱмыр мучко шижнем оҥ шоктет.
Йӱштӧ ой-шомак ден йӱштӧ вӱдым
Ит кышкал ӱмбакем, моторем.
У ӱшан ден вучен вашлиймашым,
Тый дечетше посна сагынем.
Молан шергакан тый улат мыланем
Эн тӱвыргӧ, ныжыл, пеш лишыл да мӱндыр,
Пеледше Лумӱдыр эр-кас кумылем.
Лай тымык гыч велше пиал куку шулдыр —
Молан шергакан тый улат мыланем?
Ала шем шинчат гыч тул волгыдо йогын
Чечен шӱдыр-влак ден тӱрлен йолгорнем.
Ала кумылет, кечыйол дене модын,
Лыжга леве юж ден пурен шӱмышкем?
Палем, моторем: ваштареш куржын лектын,
От пыште вуетым ӱшан вачышкем.
Ончем йывыртен йывыжа койышетым:
Молан шергакан тый улат мыланем?
Ом керт савырен илыш йогын мардежым,
Еш илыш пиалым тылат пӧлеклем.
Ойган тӱтыра шинчаштем вӱдылалтын:
Молан шергакан тый улат мыланем?
Шула кас урем шӱшпык муро йӱк дене,
Онча вожылалын ош тылзе-оръеҥ.
Йога шинчавӱд, кумылем тодылалтын:
Молан шергакан тый улат мыланем?
Тыге пӱралтын
Шошо кече шӱнчавӱд ден
Нӧртыш мурылык чонем.
Илыш кумыл савырналын,
Куржын шыле мый дечем.
Кольым: волгыдо шергаш ден
Лекте весе корнышкет…
Мом ышташ — тыге пӱралтын.
Лийже илыш пиалет.
Кумыктен куан муремым,
Шолышт кайышыч омем.
Пеледалтше ош сиреньым
Кӱрлын лугыч оҥ гычем.
Кече шокшо тул йолваж ден
Ырыктен вӱчка вачем,
Лачак тулык шӱм воктене
Тый от сите мыланем.
Ӱмырешлан мо пӱралтын
Кас пычемыш ден илаш,
Чал пасушко легылдалын,
Кодшо отылым солаш?..
Куэ
Сӱанватыла лывыргалын,
Чӱчка ончылнем ош куэ.
Эн порын мылам шыргыжалын,
Шыман пелештале тыге:
«Ончал кудырем, марий рвезе,
Мотор, йытыра кап-кылем.
Чонетше куан дене темже,
Ончалын ужар сывынем.
Кучалын кидеш гармонетым,
Парнят лывыртен модыктал.
Шернур йывыжа койышетым
Уэш мыланем ончыктал!..»
Тау тылат, шошо лай кече,
Пеледше куэ-моторем, —
Эн тынысле илыш тӱсетше
Эрелан кодеш шӱмыштем.
Йолташемлан
(Шавык Йыванлан)
Йолташем, тӱкалте, подыл
Шочмо кече лӱмешем.
Пурл мелнажым тый, ит вожыл,
Ӱстел тӧр — тылат чесем.
Мыйын таче шочмо кече.
Муро-кушто, пӧрт пӧлем!
Мужыр оҥгыр ӱдыр-качын
Таче мыйын шӱм-чонем.
Муралтен, кушкед тавалте,
У кӱварым уэмдал.
Ноялат гын, шич, каналте,
Мут шомакым алмаштал.
Шупшыл колто гармонетым,
Кид парнятым лывыртал.
Йывыжа сай койышетым
Лай мардежла пӧлеклал.
Тау — муын тӧр йолгорным,
Чон мотор ден толынат.
Тылзе дене шӱдыр тулым
Пӧртышкем тый пуртенат.
Чисола ялемлан
Кидем таче мыйын —
Пун кӱпчык тоҥедыш,
Ужар выж-выж шудо — тӧшак-пушкыдем.
Каван канде шовыч, пӱртӱс чон пеледыш,
Эн тӱвыргӧ, ныжыл пеш шочмо верем.
Турий — мотор ӱдыр — тура кечыйолым,
Волгалтше волгенчым пурта шинчашкем.
Пиал куку шулдыр корем вӱд сер велым
Илаш шӱдӧ ийым шотла мыланем.
Чечен ладыра ломбо шем кичке орлаҥгым
Шыман лывырталын шуя тӱрвышкем.
Изи лаштык пызле тул шырче чеверым —
Марий тувыр тӱрым тӱрла оҥышкем.
Кеҥеж ояр кече, кава канде-канде,
Леҥеж гычын велше лыжга муро сем.
Тылат, моторем — Чисола шочмо мланде —
Вӱршер гычын лекше шӱм-чон шомакем.
Шудо йогын
Торашке волгалтын, ош лыве ден модын,
Кумда шудо йогын ташлен ончылнем.
Ончен йӧраталын, оҥ тич южым налын,
Мӱй тамле пуш дене шула кап-кылем.
Йыргешке турий, тарватен йыр пӱртӱсым,
Кава канде тӱрым тӱрла оҥышкем.
Саван пӱсӧ кӱзӧ, вӱчкен йогын шудым,
Ший оҥгыр йӱк дене мура кидыштем.
Тӱжем шудо пырче, кашташке пуналтын,
Вӱд йогын йолгорным шуя почешем.
Мотор вате-шамыч, ош йӱксыла койын,
Шыман выжгыкталын, эртат воктечем.
Сава пӱсӧ кӱзӧ, тый йоҥгыдын муро,
Кушкедын рӱзалте мунар-калакем.
Кукшу кече дене тый мӧҥгышкӧ пуро,
Ужар шудо йогын, тӧшак-пушкыдем.
Пушкин Лёнялан
Шочмо кече, воштыл-модын,
Куржын пурыш пӧртышкет.
Пеледалтше витле ийым
Шыпак пыштыш вачышкет.
Таче тыйын шочмо кече.
Гармонь тарзе мый улам.
Кап-кылетым лоҥ тарвате —
Волжский велым шупшылам!
Шарналтен Кокласолатым,
Пӧрт кӱварым шергылтал.
Тутло-тамле мӱй шорватым
Шер теммешке йӱылдал.
Телым, шыжым я кеҥежым,
Шулдыр деч посна ит лий!
Шӧртньӧ кумыж шӱдӧ ийым
Тоя деч посна вашлий!
Ом ончо ынде кас окнашке
Ом ончо ынде кас окнашке,
Ом поч тылат мый вошт омсам.
Пуналтын шӱлык кандырашке,
Мый шкемын шкенжым кычалам.
Ом вучо сайжым илыш дечын,
Осалже шуко воктенак.
Ала пиал эртен воктечын,
Ала мый шочынжак окмак?
Ом керт кучен кидеш гармоньым,
Парням мурсем ден савыртен.
Торлалтше илыш мужыр имньым
Ом керт уэш мый сорлыклен.
Пычкемыш илыш тӱтыраште
Огеш кой кумыл йолгорнем.
Кумда-лай волгыдо тӱняште
Молан пеш шыгыр мыланем?
Эх, шошо румбык, лум вӱдет ден
Молан йогет гын кап мучкем?
Пеледше ошо ломбо укш ден
Кунам тайнет гын окнашкем?
Кагаз ош лаштыкым ӧндалын
Кагаз ош лаштыкым ӧндалын,
Шомак-ой шӱртым шӱдырем.
Ом пале, мо мылам пӱралтын?
Ала пеш кӱчык ӱмырем?
Пеш неле жап вачем темдалын —
Ош лум леведе шем ӱпем.
Тошкен лекташ чока йолгорным
Сита мо чумыр ӱнарем?
Йӱлен пытен комыля пу семын,
Йомам мо шолгым ломыжеш?
Кунам, ала, куан, волгалтын,
Шӱм-чон окнашке ончалеш?
Шортам, шинчем я ойгыралын
Шкет йӱштӧ тулык пӧртыштем.
Ӱшан сортам сай илыш верчын
Эрласе кечылан чӱктем.
Кок шӱм
Кавасе тылзе кумыкталте!..
Пычкемыш сад-тӧшак шудеш.
Чыла тӱня йырваш мондалте
Мӱй олык тамле-лай тӱрвеш.
Шулем мый, койын-койын руштын,
Пун-мамык шудо пушкыдеш.
Шулем, кас умыр южыш йомын,
Тул шокшо ныжыл помышеш.
Рончалтын йӱд каван шем кудыр,
Эр кече волгыдеш йомеш,
Кок шокшо шӱм — йӱлалше шӱдыр —
Пиал у кечым вашлиеш.
